چرا چک تضمین‌شده جایگزین چک رمزدار شد؟

نظام پرداخت ایران در آستانه تغییر مهمی قرار دارد؛ بر اساس تصمیم بانک مرکزی، صدور چک رمزدار از ۷ مهرماه ۱۴۰۵ ممنوع و پذیرش (واگذاری) این چک‌ها در سامانه چکاوک نیز از اول دی‌ماه امسال متوقف می‌شود.

این تصمیم در راستای حذف کامل چک رمزدار از شبکه بانکی و جایگزینی آن با چک تضمین‌شده اتخاذ شده است. اما چرا بانک مرکزی چک رمزدار را کنار گذاشته و چک تضمین‌شده را جایگزین آن کرده است؟

چک رمزدار چه ایرادهایی داشت؟

چک رمزدار به‌طور سنتی برای انتقال وجوه با مبالغ بالا در معاملات استفاده می‌شد، اما در ساختار خود محدودیت‌هایی داشت.

یکی از مهم‌ترین ایرادهای چک رمزدار، نداشتن امکان استعلام بود. دارنده چک نمی‌توانست پیش از دریافت آن، از صحت و اصالت چک اطمینان حاصل کند. این ضعف اطلاعاتی، زمینه سوءاستفاده و بروز تخلفاتی مانند کلاهبرداری، فرار مالیاتی و پولشویی را افزایش می‌داد.

محدودیت دیگر، وابستگی چک رمزدار به شعبه و بانک مقصد بود. دریافت‌کننده برای وصول این چک معمولاً ناچار بود به شعبه همان بانک و در برخی موارد در همان استان مراجعه کند؛ موضوعی که با نیازهای امروز اقتصاد و جابه‌جایی سریع وجوه میان مناطق مختلف سازگار نبود.

مزیت‌های چک تضمین‌شده

چک تضمین‌شده در مقایسه با چک رمزدار از قابلیت‌های نظارتی و عملیاتی بیشتری برخوردار است.

نخستین مزیت، حذف محدودیت جغرافیایی است. دارنده چک تضمین‌شده برای وصول آن محدود به مراجعه به شعبه‌ای خاص در همان استان نیست.

مزیت دیگر، امکان استعلام چک از طریق شناسه ۱۶ رقمی صیادی است. دارنده می‌تواند پیش از دریافت چک، از طریق این شناسه نسبت به استعلام آن اقدام کند؛ قابلیتی که در چک‌های رمزدار وجود نداشت.

چک تضمین‌شده همچنین از طریق سامانه صیاد ثبت و صادر می‌شود و مشمول قانون جدید چک است. این اتصال، امکان ثبت، رصد و نظارت بر معاملات را افزایش داده و زمینه سوءاستفاده از این ابزار را کاهش می‌دهد.

چک تضمین‌شده چه تفاوتی با چک رمزدار دارد؟

چک تضمین‌شده در کنار مزایای جدید، ویژگی‌های مشابهی با چک رمزدار دارد؛ از جمله اینکه وجه آن تضمین‌شده و بلافاصله قابل پرداخت است و امکان برگشت خوردن آن وجود ندارد. همچنین انتقال آن به شخص دیگر امکان‌پذیر نیست.

بانک مرکزی برای جایگزینی این دو ابزار، اجرای طرح را در دو مرحله پیش‌بینی کرده است. در مرحله نخست، از ۷ مهرماه ۱۴۰۵ صدور چک رمزدار ممنوع می‌شود و بانک‌ها موظف خواهند بود صرفاً چک تضمین‌شده صادر کنند.

در مرحله دوم، از اول دی‌ماه امسال پذیرش (واگذاری) چک رمزدار در سامانه چکاوک متوقف خواهد شد و این ابزار عملاً از چرخه خدمات شبکه بانکی خارج می‌شود. پس از این تاریخ، پرداخت چک‌های رمزدار موجود صرفاً با مراجعه ذی‌نفع به شعبه مقصد و تکمیل فرم‌های مربوط انجام خواهد شد.

بر اساس اعلام بانک مرکزی، پرداخت وجه چک تضمین‌شده بلافاصله و مطابق روال پرداخت چک رمزدار انجام می‌شود تا این تغییر موجب اختلال در امور مشتریان نشود. همچنین با توجه به ثبت صدور چک‌های تضمین‌شده در سامانه صیاد، واگذاری آنها در سامانه چکاوک به‌صورت سیستمی انجام خواهد شد.

به این ترتیب، حذف چک رمزدار صرفاً یک تغییر فنی در شبکه بانکی نیست، بلکه با هدف افزایش شفافیت، کاهش ریسک و تقویت نظارت بر مبادلات مالی انجام می‌شود. چک تضمین‌شده با اتکا به زیرساخت سامانه صیاد، امکان استعلام و رصد بیشتری فراهم می‌کند و محدودیت‌های مکانی چک رمزدار را نیز کاهش می‌دهد.