وقتی «روزهای سخت» بر روان کودک اثر می‌گذارد

در روزگاری که مدیریت هزینه های زندگی به یکی از دغدغه های اصلی خانواده تبدیل شده و تغییرات اقتصادی ،سبک زندگی و حتی اولویت های ما را تحت تاثیر قرار داده است ، بسیاری از والدین نگرانند که این فضاها وتنش های پنهان چه تاثیری روی آرامش و آینده روان فرزندانشان می گذارد .

در این میان سوال مهم این است که چگونه می توان در شرایطی که واقعیت های اقتصادی اجتناب ناپذیر شده اند همچنان کودکی شاد و سالم تربیت کرد و دیواری امن در برابر اضطراب ها برای آنها ساخت.

برای پاسخ به این پرسش به سراغ دکتر آرزو سادات ملک نیا ، روانشناس کودک ونوجوان رفتیم تا راهکارهای عملی برای عبور از این روزهای سخت را بررسی کنیم.

آرزو سادات ملک نیا روانشناس کودک ونوجوان درباره نحوه انتقال نگرانی های اقتصادی والدین به فرزندان می گوید: «پژوهش ها نشان می دهد که کودکان حتی پیش از آنکه بتوانند مفهوم پول و مشکلات مالی را به درستی بفهمند تغییر حال والدین را کاملا احساس می کنند. کودکان به شکل طبیعی رفتارهای پدر ومادر را زیر نظر دارند و ازلحن صدا حالت چهره میزان حوصله وحتی سکوت های خانه پیام می گیرند. »

وی می‌افزاید:«وقتی والدین نگرانند، معمولاً کمتر می‌خندند، زودتر خسته می‌شوند و واکنش‌های تندتری نسبت به مسائل عادی نشان می‌دهند. همین تغییرهای کوچک برای  کودک  معنای بزرگی دارد.»

ملک نیا در ادامه تصریح می کند:«حتی اگر والدین چیزی نگویند بچه ها می فهمند که امنیت وآرامش قبل کمی کمرنگ شده است. بنابراین مسیر اصلی انتقال نگرانی، بیشتر از  حرف‌ها، همان فضای هیجانی خانه و شیوه  تعامل بزرگسالان با  یکدیگر است.»

ملک‌نیا درباره اولین نشانه‌های روانی یا رفتاری که نشان می‌دهد فشار اقتصادی خانواده روی فرزند اثر گذاشته است، می‌گوید: «مهم‌ترین نکته این است که به “تغییر” توجه کنیم. هر کودک یا نوجوانی یک سبک رفتاری مشخص دارد و والدین معمولاً فرزند خودشان را بهتر از هر کسی می‌شناسند. اگر ببینیم روال‌های همیشگی او به هم ریخته، باید حساس شویم.»

این روانشناس توضیح می‌دهد: « در کودکان کم‌سن‌تر، علائمی مانند بی‌قراری، ترس‌های تازه، کابوس‌های شبانه، دل‌دردهای مکرر یا وابستگی بیش از حد به مادر و پدر زیاد دیده می‌شود.»

ملک‌نیا می‌افزاید: «بعضی بچه‌ها ممکن است بهانه‌گیر شوند یا در مدرسه افت تحصیلی پیدا کنند. در نوجوانان هم نشانه‌ها شکل متفاوتی دارد؛ ممکن است گوشه‌گیری کنند، حوصله گفت‌وگو نداشته باشند، زود عصبانی شوند یا نسبت به خرج کردن پول خانواده وسواس و حساسیت افراطی نشان دهند. اینها اغلب واکنش‌های طبیعی به فضایی است که احساس امنیت در آن کمتر شده، نه الزاماً مشکل شخصیتی فرزند.»

به گفته ملک نیا یکی از بزرگترین اشتباه والدین در مواجهه با مشکلات این است که والدین ناخواسته فرزند را مسئول حال بدخودشان بدانند.  وقتی فشار روانی زیاد می‌شود،  بعضی  پدر ومادرها کنترل هیجان‌هایشان را از دست می‌دهند و با سرزنش و مقایسه با کودک حرف می‌زنند.

این روامشناس با اشاره به آسیب پذیری کودکان دراین شرایط توضیح می دهد:«جملاتی مثل “تو اصلاً نمی‌فهمی ما چه می‌کشیم” یا “اگر بیشتر تلاش می‌کردی  این همه خرج روی  دست ما نمی‌گذاشتی” می‌تواند عمیقاً مخرب باشد.  اشتباه دیگر، درگیر کردن بیش از حد کودک در گفت‌وگوهای بزرگسالانه است.»

ملک‌نیا ادامه می‌دهد: «از سوی دیگر، پنهان‌کاری کامل هم درست نیست؛ چون بچه‌ها وقتی هیچ توضیحی نمی‌گیرند، خودشان داستان‌هایی در ذهنشان می‌سازند  که معمولاً  ترسناک‌تر از واقعیت است. بهترین شیوه این است که والدین میان صداقت و حمایت تعادل برقرار کنند و اجازه ندهند مشکلات، رابطه عاطفی با فرزند را تحت تأثیر قرار دهد.»

ملک‌نیا در پاسخ به این پرسش که والدین در شرایطی که فرزندان با اخبار نگران‌کننده روبه‌رو هستند چه نقشی دارند و چگونه می‌توانند نگرانی‌های خود را مدیریت کنند، می‌گوید: «امروز فرزندان ما فقط در خانه زندگی نمی‌کنند؛ آنها بخشی از وقتشان را در فضای مجازی می‌گذرانند و طبیعتاً با حجم زیادی از اطلاعات روبه‌رو می‌شوند. در چنین شرایطی،  نقش  والدین بسیار شبیه به یک پناهگاه امن است.»

او تاکید می‌کند: «بچه‌ها نیاز دارند جایی داشته باشند که در آن احساس آرامش کنند و از نگرانی‌های بیرونی فاصله بگیرند.  والدین می‌توانند با محدود کردن گفت‌وگوهای پرتنش  در  حضور فرزند، کنترل زمان استفاده از فضای مجازی و توضیح دادن واقع‌بینانه مسائل، به کاهش اضطراب کمک کنند.»

ملک‌نیا خاطرنشان می‌کند: «اگر نوجوان بداند پدر و مادرش شرایط را مدیریت می‌کنند و او قرار نیست بار مشکلات را به دوش بکشد، بسیار آرام‌تر خواهد بود. حمایت عاطفی،  گوش دادن به حرف‌های فرزند و جدی گرفتن احساسات او مهم‌ترین ابزار والدین در این مسیر است.»

ملک‌نیا در توصیه‌ای به والدین می‌گوید: «همیشه به یاد داشته باشید که فرزندان بیش از هر چیز به آرامش و ثبات والدین نیاز دارند. ممکن است شرایط اقتصادی  خانواده در  دوره‌هایی سخت یا آسان باشد، اما آنچه شخصیت کودک را می‌سازد، میزان محبت، امید و امنیت روانی در خانه است.»

این روانشناس تاکید می کند:«اگر والدین بتوانند در کنار همه دغدغه ها رابطه ای گرم و حمایتگر با فرزندشان حفظ کنند در واقع بزرگترین قدم را برای سلامت روان او برداشته اند.»

ملک نیا ادامه می دهد: «نگرانی های مالی بخشی از واقعیت زندگی بسیاری از خانواده هاست وقرار نیست کودکان ونوجوانان از این واقعیت کاملا جدا باشند اما تفاوت بزرگ میان خانواده های سالم و آسیب پذیر در شیوه مواجهه با همین نگرانی هاست.»

وی تصریح کرد:« والدینی که می توانند هیجان های خودر را مدیریت کنند با فرزندشان گفت وگوی سنجیده داشته باشند ومهارت های عملی زندگی را به او بیاموزندکمک می کنندفرزندان حتی در روزهای پرچالش هم احساس امنیت وامیدواری داشته باشند . تمرکز بر سلامت روان خانواده، توجه به نیازهای عاطفی کودکان و حفظ فضای  آرام در خانه، راهکارهایی عملی است که می‌تواند کیفیت زندگی روانی نسل آینده را تضمین کند.»