پشت پرده نوسانات دلار؛ درآمدهای نفتی چگونه بازار ارز را تغییر می‌دهند؟
به گزارش قاب خبر: اقتصاد ایران در یک دهه اخیر سه موج اصلی نوسان نرخ ارز را پشت سر گذاشته است که سال‌های ۱۳۹۷، ۱۳۹۹ و ۱۴۰۵ را شامل می‌شود. در هر سه دوره، ابتدا محدودیت‌ها تشدید شده یا چشم‌انداز صادرات نفت با کاهش مواجه شده و سپس آثار این تحولات با افزایش نرخ ارز نمایان شده است؛ موضوعی که در سال جاری نیز پس از اعمال محاصره دریایی آمریکا علیه ایران مورد توجه قرار گرفته است.
هرچند عوامل مختلفی بر بازار ارز و جهش نرخ آن اثرگذارند، نمی‌توان از نقش صادرات نفت در این بازار چشم‌پوشی کرد؛ چراکه بخش عمده‌ای از درآمدهای ارزی کشور، به‌ویژه منابع ارزی دولت، از این مسیر تأمین می‌شود.
با وجود این، رابطه میان صادرات نفت و بازار ارز مستقیم و خطی نیست. در بسیاری از مواقع، نرخ دلار پیش از آنکه کاهش صادرات در آمارهای رسمی و برآوردهای اقتصادی منعکس شود، به تحولات واکنش نشان می‌دهد. به این معنا که حتی احتمال محدود شدن فروش نفت یا کاهش دسترسی به درآمدهای ارزی، از سوی فعالان اقتصادی به‌عنوان نشانه‌ای از کاهش عرضه ارز در آینده تلقی می‌شود و می‌تواند با تشدید انتظارات تورمی، رفتار بازار را تغییر دهد.
البته این گزاره تنها بخشی از رفتار نرخ ارز را توضیح می‌دهد؛ زیرا در بلندمدت، بازار ارز از شاخص‌های کلانی مانند تورم و رشد نقدینگی نیز تأثیر می‌پذیرد و این دو عامل از مؤلفه‌های اصلی تعیین‌کننده مسیر نرخ ارز هستند. با این حال، در کوتاه‌مدت، شوک‌های بیرونی و تغییر انتظارات می‌توانند نقش پررنگ‌تری در نوسانات بازار داشته باشند؛ موضوعی که مرور تحولات یک دهه اخیر بازار ارز ایران، نمونه‌های متعددی از آن را نشان می‌دهد.
اردیبهشت ۱۳۹۷؛ نخستین جهش ارزی پس از خروج آمریکا از برجام
خروج آمریکا از برجام در اردیبهشت ۱۳۹۷، نقطه آغاز یکی از مهم‌ترین موج‌های ارزی در یک دهه اخیر به شمار می‌رود. در زمان اعلام این تصمیم، صادرات نفت ایران بیش از ۲.۳ میلیون بشکه در روز بود و آثار کامل بازگشت تحریم‌ها هنوز در میزان فروش نفت نمایان نشده بود. با این حال، بازار ارز به‌سرعت به تغییر چشم‌انداز سیاسی واکنش نشان داد؛ به‌طوری‌که در شهریور همان سال، میانگین نرخ دلار به حدود ۱۴ هزار تومان رسید که از رشد ۲۷۴ درصدی نسبت به ماه مشابه سال قبل، یعنی شهریور ۱۳۹۶، حکایت داشت. این رقم بالاترین میزان رشد در دوره مورد بررسی بود.
کاهش صادرات نفت پس از این تحولات و با فاصله زمانی نمایان شد. بر اساس آمار مؤسساتی مانند کپلر و ورتکسا، صادرات نفت ایران در آذر ۱۳۹۷ به حدود ۱.۱ میلیون بشکه در روز و در خرداد ۱۳۹۸ به کمتر از ۶۰۰ هزار بشکه کاهش یافت. با این حال، در همین دوره از شتاب رشد نرخ دلار کاسته شد و حتی رشد سالانه آن در شهریور ۱۳۹۸ به محدوده منفی رسید.
این تغییرات نشان می‌دهد واکنش بازار ارز لزوماً به زمان تحقق کامل محدودیت‌های اقتصادی موکول نمی‌شود؛ بلکه انتظارات ناشی از پیامدهای آن می‌تواند ماه‌ها زودتر بر قیمت ارز اثر بگذارد. در ماجرای خروج آمریکا از برجام و بازگشت تحریم‌ها نیز آثار تغییر چشم‌انداز سیاسی پیش از افت کامل صادرات نفت در بازار ارز منعکس شد و پس از آن، کاهش شتاب رشد دلار هم‌زمان با تحولات بعدی بازار رخ داد.
موج دوم نوسانات ارزی هم‌زمان با اوج‌گیری کرونا
در سال ۲۰۲۰ میلادی، برابر با سال ۱۳۹۹، جهان با همه‌گیری کرونا مواجه شد. در کنار تشدید تحریم‌های آمریکا، کاهش تقاضای جهانی برای خرید نفت و افت شدید قیمت‌ها نیز بر صادرات نفت ایران تأثیر گذاشت؛ به‌طوری‌که میزان صادرات نفت کشور به پایین‌ترین سطح خود در این دهه رسید. آمار منتشرشده از سوی منابع ثانویه نشان می‌داد میانگین صادرات روزانه نفت ایران به کمتر از یک‌ششم سطح صادرات در سال ۲۰۱۷ رسیده است.
موج دوم نوسانات ارزی با فاصله از افت صادرات نفت و هم‌زمان با کاهش ذخایر ارزی در دسترس شکل گرفت. میانگین نرخ دلار در مهر ۱۳۹۹ به حدود ۲۹ هزار تومان رسید که ۱۶۰ درصد بیشتر از مدت مشابه سال قبل بود. با این حال، پس از انتخابات ریاست‌جمهوری آمریکا و افزایش احتمال دستیابی به توافق، نرخ دلار تا بهار ۱۴۰۰ به حدود ۲۲ هزار تومان کاهش یافت؛ آن هم در شرایطی که توافقی حاصل نشده بود و صرفاً تغییر چشم‌انداز سیاسی و احتمال بهبود روابط خارجی بر انتظارات اقتصادی اثر گذاشته بود.
افزایش امیدواری به بهبود درآمدهای ارزی کشور، قیمت‌ها را در بازار ارز نزولی کرد و نشان داد که نرخ ارز علاوه بر وضعیت جاری درآمدهای نفتی، به برآورد فعالان بازار از تحولات آینده نیز واکنش نشان می‌دهد.
افزایش چراغ‌خاموش درآمدهای ارزی؛ دلار همچنان صعودی ماند
در دوره ریاست‌جمهوری جو بایدن در آمریکا، هرچند به‌صورت رسمی خبری از کاهش یا لغو تحریم‌ها نبود، از شدت اجرای آن‌ها کاسته شد و صادرات نفت ایران، به‌ویژه به مقاصد آسیایی، افزایش یافت. آمار مؤسسات بین‌المللی رصد بازار نفت از صادرات روزانه حدود ۸۰۰ هزار بشکه نفت در سال ۲۰۲۱ حکایت داشت؛ رقمی که در سال ۲۰۲۵ به نزدیک ۱.۶ میلیون بشکه رسید و تقریباً دو برابر شد.
با وجود این افزایش، نرخ دلار در بازار آزاد به روند صعودی خود ادامه داد و از حدود ۲۵ هزار تومان در ابتدای سال ۲۰۲۱ به بیش از ۱۳۰ هزار تومان در آذر ۱۴۰۴ رسید؛ یعنی حدود پنج برابر افزایش یافت. در توضیح هم‌زمانی رشد صادرات نفت با افزایش نرخ دلار، کارشناسان اقتصادی بر این باورند که ثبات بازار ارز تنها از مسیر بهبود فروش نفت حاصل نمی‌شود، بلکه نحوه فروش و چگونگی بازگشت درآمدهای حاصل از آن نیز باید بررسی شود.
تفاوت میان میزان نفت فروخته‌شده و درآمد ارزی قابل استفاده از محل آن، یکی از عوامل مهمی است که باید در محاسبات درآمدهای نفتی در نظر گرفته شود. به دلیل تحریم‌های نفتی و بانکی، بخشی از نفت ایران با تخفیف و از طریق واسطه‌ها به فروش می‌رسد و بخشی از درآمد حاصل نیز با تأخیر یا به‌صورت ناقص به چرخه اقتصادی کشور بازمی‌گردد.
در کنار این عوامل، نباید از تأثیر تداوم تورم بالا در اقتصاد ایران چشم‌پوشی کرد؛ زیرا تورم بیش از ۴۰ درصدی به‌طور مستمر از ارزش ریال کاسته و در نتیجه، حتی افزایش صادرات نفت نیز نتوانسته است به‌تنهایی روند بلندمدت نرخ ارز را معکوس کند.
تحولات صادرات نفت پس از جنگ تحمیلی سوم
بررسی روند صادرات نفت بر اساس آمار منابع ثانویه تا پیش از آغاز جنگ تحمیلی سوم در نهم اسفند ۱۴۰۴ نشان می‌دهد ایران در بهمن همان سال توانسته بود حدود ۲.۲ میلیون بشکه نفت در روز صادر کند. با آغاز جنگ در اسفند و تحولات ناشی از آن، از جمله برقراری محاصره دریایی آمریکا در فروردین، صادرات نفت در اردیبهشت بار دیگر کاهش یافت و رشد سالانه نرخ دلار نیز از ۱۰۰ درصد فراتر رفت.
هرچند تفاهم‌نامه اسلام‌آباد در خردادماه برای چند هفته امکان افزایش صادرات نفت را فراهم کرد، این روند با نقض تعهدات طرف آمریکایی مواجه شد و از نیمه تیرماه امسال بار دیگر صادرات نفت ایران کاهش یافت. در پی این تحولات، نرخ دلار در بازار غیررسمی ارز در ۱۱ مهر ۱۴۰۵ به رکورد حدود ۲۶۹ هزار تومان رسید.
این تحولات بار دیگر ارتباط میان محدودیت‌های صادرات نفت و بازار ارز را برجسته کرد و نشان داد تغییرات فروش نفت می‌تواند انتظارات فعالان اقتصادی درباره دسترسی آینده کشور به منابع ارزی را تحت تأثیر قرار دهد. در چنین شرایطی، اثر روانی این تحولات ممکن است در کنار محدودیت‌های واقعی عرضه ارز، فشار بر نرخ ارز را افزایش دهد.
در مجموع، نفت یکی از مهم‌ترین منابع ارزآوری ایران به شمار می‌رود و محدودیت در فروش آن می‌تواند بر میزان عرضه ارز و انتظارات بازار اثر بگذارد. با این حال، افزایش صادرات نفت به‌تنهایی تضمین‌کننده ثبات نرخ ارز نیست. تا زمانی که درآمدهای نفتی به‌طور پایدار و به‌موقع در دسترس قرار نگیرند و در کنار آن، تورم و سایر عوامل داخلی مؤثر بر بازار ارز مهار نشوند، فشار بر ارزش ریال می‌تواند حتی با افزایش صادرات نفت نیز ادامه یابد.
ارسال دیدگاه
مجموع دیدگاهها : 0در انتظار بررسی : 0انتشار یافته : ۰