حج ۱۴۰۵ هوشمند شد؛ الگوریتم‌ها چطور به زائران کمک می‌کنند؟

مناسک حج تمتع ۱۴۰۵ در حالی آغاز می‌شود که تقویم قمری، یکی از بزرگ‌ترین تجمعات انسانی جهان را به قلب خردادماه وگرمای شدید حجاز کشانده است. این هم‌زمانی، باعث شده است حج امسال جدا از یک آیین عبادی صرف، با چالش های زیادی مواجه باشد زیرا در این میان بحث حفظ جان دو میلیون انسان در دمای بالای ۴۵ درجه سلسیوس، مطرح است.

عربستان سعودی برای حج امسال، سقف پذیرش زائران را به ۲ میلیون نفر بازگردانده است. این تصمیم نه یک انتخاب، بلکه بخشی از راهبرد کلان این کشور برای توسعه گردشگری مذهبی است که قصد دارد تا پایان دهه جاری میلادی، ظرفیت‌های زیرساختی خود را برای میزبانی از ۳۰ میلیون زائر در طول سال (حج و عمره) آماده کند. طبق آمارهای رسمی، حدود ۱.۸ میلیون زائر از خارج از مرزهای عربستان و ۲۰۰ هزار زائر از داخل این کشور در مناسک امسال حضور می یابند.

در این میان، سهمیه جمهوری اسلامی ایران بر اساس توافقات نهایی و با در نظر گرفتن محدودیت‌های نهایی اسکان در مشاعر، ۳۰ هزار و ۶۷۲ نفر تعیین شده است.

تحلیل داده‌های جمعیتی نشان می‌دهد که میانگین سنی زائران ایرانی به دلیل سنوات طولانی انتظار در صف اعزام، همچنان بالاست.این موضوع، حج ۱۴۰۵ را برای کاروان‌های ایرانی به یک ماموریت ویژه پزشکی تبدیل کرده است؛ چراکه تطبیق بیولوژیک بدن سالمندان با خشکی و گرمای شدید بیابان‌های مکه، نیازمند مراقبت‌های چندسطحی شده است.

یکی از نکات قابل توجه در حج امسال، تمرکز بر حذف گلوگاه‌های ترافیکی و تنوع‌بخشی به مسیرهای ورودی است. بر اساس اعلام مقام های عربستان، طرح «ابتکار راه مکه» (Makkah Route Initiative) اکنون به بلوغ کامل رسیده است؛ در این طرح، تمامی مراحل اداری شامل احراز هویت، انگشت‌نگاری، کنترل گذرنامه و حتی برچسب‌گذاری هوشمند بار در فرودگاه مبدأ انجام می‌شود. با این روش، زائران به محض ورود به فرودگاه‌های جده یا مدینه، بدون توقف در سالن‌های ترانزیت، مستقیماً به ناوگان حمل‌ونقل منتقل شده و بار آن‌ها توسط تیم‌های لجستیکی مجزا، مستقیماً در اتاق‌های هتل تحویل می‌شود.

علاوه بر این، فعال‌سازی مسیر زمینی از طریق مرز «عرعر» در عراق، یک تحول راهبردی در جابه‌جایی‌های منطقه‌ای به شمار می‌رود. این گذرگاه که سال‌ها به دلایل امنیتی مسدود یا نیمه‌فعال بود، اکنون با سرمایه‌گذاری در بخش جاده‌ای و رفاهی، به شریان حیاتی برای زائران منطقه تبدیل شده است.

تقویت زیرساخت‌های این مرز نشان‌دهنده هماهنگی‌های جدید سیاسی و امنیتی در سطح منطقه میان تهران، بغداد و ریاض است که نه تنها فشار را بر ناوگان فرسوده هوایی کاهش داده، بلکه ضریب پدافندی سفر را در مواقع اضطراری ارتقا بخشیده است.

بزرگ‌ترین چالش حج ۱۴۰۵، اقلیم بی‌رحم حجاز در ایام برگزاری مناسک حج است. پیش‌بینی‌های مدل‌های اقلیمی نشان می‌دهد که در ایام تشریق و وقوف در عرفات، دمای هوا ممکن است در ساعات پیک به مرز ۵۰ درجه نزدیک شود. برای مقابله با این شرایط، مجموعه‌ای از ابتکارات علمی در مشاعر مقدسه عملیاتی شده است.

«آسفالت‌های سفید نانو»؛ در مسیرهای پیاده‌روی طولانی که زائران باید کیلومترها مسیر را برای رمی جمرات طی کنند، از نوعی پوشش سفید نانو استفاده شده است. این تکنولوژی با بازتاب حداکثری اشعه فرابنفش، دمای سطح زمین را تا ۱۵ درجه خنک‌تر از آسفالت‌های معمولی نگه می‌دارد. این اقدام حیاتی مانع از انتقال حرارت شدید از طریق پا به کل بدن شده و ریسک گرمازدگی حاد را به شکل معناداری کاهش می‌دهد.

«شبکه مه‌پاش‌های پیشرفته»؛ در صحرای عرفات و منا، بیش از هزاران نازل مه‌پاش جدید نصب شده است که بر خلاف مدل‌های قدیمی، مجهز به سنسورهای رطوبت‌سنج و دماسنج محیطی هستند. این سیستم‌ها به طور خودکار با افزایش دما، تراکم مه‌پاشی را تغییر می‌دهند تا میکرواقلیم محیط را برای زائران تلطیف کنند.

پروتکل‌های «شوک حرارتی»؛ کادر درمانی مستقر در بیمارستان‌های صحرایی، امسال به وان‌های یخ و سیستم‌های خنک‌کننده سریع (Rapid Cooling) مجهز شده‌اند تا زائرانی را که دچار گرمازدگی شدید می‌شوند، در کمتر از چند دقیقه به دمای پایدار برگردانند.

از سوی دیگر، یکی دیگر از ویژگی های حج ۱۴۰۵ «مدیریت داده‌محور» و استنفاده از هوش مصنوعی است؛ امسال دیگر از مدیریت بصری و سنتی جمعیت خبری نیست و تمامی تحرکات دو میلیون انسان توسط الگوریتم‌های هوش مصنوعی رصد و تحلیل می‌شود.

پلتفرم جامع «نُسُک» (Nusuk)؛ این اپلیکیشن اکنون به مغز متفکر حج تبدیل شده است. از تعیین نوبت دقیق برای زیارت روضه رضوان تا دریافت کارت‌های هوشمند هویت، همگی در این پلتفرم تعریف شده‌اند. این کارت‌های هوشمند مجهز به تراشه‌های RFID هستند که به برگزارکنندگان اجازه می‌دهد تراکم جمعیت را در هر لحظه رصد کرده و از تجمع غیرایمن در گلوگاه‌ها جلوگیری کنند.

«پیش‌بینی بحران در مطاف»؛ دوربین‌های مداربسته مجهز به تحلیل رفتار جمعیت، الگوهای حرکتی را در صحن مسجدالحرام بررسی می‌کنند. اگر سیستم تشخیص دهد که نرخ جریان جمعیت در یک ورودی در حال رسیدن به نقطه بحرانی (بیش از ۴ نفر در هر متر مربع) است، پیش از وقوع هرگونه فشار، مسیرهای جدید به صورت خودکار باز شده و جمعیت به سمت سطوح بالایی (روف‌گاردن و طبقات) هدایت می‌شود.

«بهداشت دیجیتال»؛ پرونده پزشکی هر زائر به کارت هوشمند او متصل است. در صورت بیهوشی یا بروز حادثه برای هر فرد، کادر درمانی با یک اسکن ساده به سوابق دارویی، حساسیت‌ها و بیماری‌های زمینه‌ای او دسترسی پیدا می‌کنند. این دسترسی سریع در شرایط اضطراری حج، تفاوت میان مرگ و زندگی را رقم می‌زند.

با وجود تمام پیشرفت‌های فنی، نمی‌توان از «فشار اقتصادی بر مناسک حج» چشم‌پوشی کرد. افزایش هزینه‌های خدمات در عربستان سعودی، نوسانات ارزی جهانی و ارتقای استانداردهای اسکان، قیمت تمام‌شده حج را به شکلی جهشی بالا برده است.

تحلیل‌ها نشان می‌دهد که هزینه‌های اسکان در مکه و مدینه به دلیل تخریب بافت‌های قدیمی و جایگزینی آن‌ها با برج‌های نوساز، رشد چشمگیری داشته است. همچنین اعمال مالیات بر ارزش افزوده و افزایش هزینه‌های انرژی، باعث شده است که قیمت بسته‌های سفر حج نسبت به سال‌های گذشته، رشدی حدود ۲۵ تا ۳۰ درصدی را تجربه کند.

البته این موضوع برای زائران بسیاری از کشورهای اسلامی به یک دغدغه جدی تبدیل شده است. اکنون مدیریت حج با پارادوکسی میان «همگانی بودن این فریضه» و «هزینه‌های گزاف مدرن‌سازی» روبروست که نیازمند راهکارهای جدید در حوزه تامین مالی و دیپلماسی اقتصادی است. برداشته شود

دیجیتالی شدن کامل فرآیندها، اگرچه نظم بی‌سابقه‌ای ایجاد می‌کند ، اما یک چالش انسانی بزرگ به نام «شکاف دیجیتال» را پدید آورده است. زیرا بخش بزرگی از زائران را سالمندان تشکیل می‌دهند.

این موضوع، وظایف مدیران و روحانیون کاروان‌ها را از نقش‌های سنتی به نقش «تسهیل‌گر دیجیتال» تغییر داده است. اکنون موفقیت یک کاروان در بهره‌مندی از خدمات حج، به مهارت‌های فنی کادر اجرایی آن گره خورده است که باید به صورت ۲۴ ساعته، خلأ مهارتی زائران را پر کنند.

همچنین؛ به تازگی وزارت کشور عربستان اقدامات خود علیه ناقضان مقررات حج را تشدید و اعلام کرده است هر کس برای ویزای زیارتی شخصی که بدون مجوز، حج را انجام داده یا قصد انجام آن را دارد، یا کسی که بدون مجوز وارد مکه و اماکن مقدس شده، اقدام کند، جریمه‌ای تا سقف ۱۰۰ هزار ریال سعودی (تقریباً ۲۷ هزار دلار) پرداخت خواهد کرد.

در بیانیه وزارت کشور عربستان آمده است که این مجازات‌ محدود به متخلف نیست، بلکه هر کسی که به آنها کمک کند را نیز شامل می شود و این کمک می تواند ارائه خدمات حمل و نقل، اقامت یا صدور ویزای زیارتی به منظور دور زدن مقررات باشد.

حج تمتع ۱۴۰۵ تصویری روشن از آینده این مناسک بزرگ است؛ جایی که سنت‌های هزارساله با استانداردهای مهندسی و هوش مصنوعی پیوند خورده‌اند. این دوره از حج نشان خواهد داد که در عصر تغییرات اقلیمی، تکنولوژی نه به عنوان یک انتخاب لوکس، بلکه یکی از مهمترین ابزار بقا برای برگزاری ایمن تجمعات انبوه چقدر می‌تواند کارایی داشته باشد.

در مجموع موفقیت در مدیریت حج امسال، مرهون تلاقی سه ضلع است؛ زیرساخت‌های کشور میزبان، مدیریت هوشمند کشورهای اعزام‌کننده و تاب‌آوری زائرانی که در یکی از ملتهب‌ترین دوران‌های جوی، راهی این سفر می‌شوند.

واقعیت این است که با توجه به شرایط جوی در موسم حج ۱۴۰۵، مسیر آینده این فریضه، از دالان علم و داده ها می‌گذرد تا معنویت زائر در بستر امنیت پایدار حفظ شود. مسئولان باید از همه گونه امکانات علمی و فناوری ها و نوآوری‌ها استفاده کنند تا زائران، فارغ از دغدغه‌های جانبی و از جمله چالش دمای بالای هوا، تنها بر ابعاد معنوی سفر خود تمرکز کنند.