صندوق‌های ارزی؛ پلی میان بازار ارز و بورس

راه‌اندازی صندوق‌های ارزی به‌عنوان یکی از ابزارهای جدید بازار سرمایه، بار دیگر بحث نقش بورس در جذب منابع ارزی را پررنگ کرده است؛ ابزاری که می‌تواند علاوه بر توسعه بازارهای مالی، سرمایه‌های ارزی راکد را به سمت فعالیت‌های مولد هدایت کند.

با این حال، موفقیت این صندوق‌ها بیش از هر چیز به احیای اعتماد عمومی وابسته است؛ اعتمادی که پس از تجربه ناموفق سپرده‌های ارزی در شبکه بانکی با چالش جدی مواجه شد.

برخی از کارشناسان معتقدند اگر بازپرداخت اصل سرمایه و سود این صندوق‌ها به همان ارز پایه و بدون تسویه ریالی تضمین شود، صندوق‌های ارزی می‌توانند به حلقه اتصال بازار سرمایه با بازار ارز تبدیل شده و ضمن کاهش هزینه‌های مبادله، به تأمین مالی پروژه‌های صادرات‌محور و توسعه ابزارهای نوین سرمایه‌گذاری کمک کنند.

هومن عمیدی، کارشناس بازار سرمایه، درباره صندوق‌های ارزی توضیح داد: این صندوق‌ها را می‌توان هم به‌عنوان یک ابزار جدید سرمایه‌گذاری و هم به‌عنوان سازوکاری برای جذب منابع ارزی راکد در اقتصاد بررسی کرد.

وی با بیان اینکه هر ابزار مالی کاربردهای متفاوتی دارد، افزود: برای مثال، ابزار اختیار معامله یکی از بهترین ابزارها برای کاهش ریسک سرمایه‌گذاران و پوشش ریسک است، اما در عین حال می‌تواند به ابزاری برای سرمایه‌گذاری نیز تبدیل شود. بنابراین، یک ابزار مالی می‌تواند کارکردهای متنوعی داشته باشد.

وی افزود: درباره صندوق‌های درآمد ارزی باید به تجربه سال‌های گذشته نیز توجه کنیم. در مقطعی بانک‌ها حساب‌های سپرده ارزی افتتاح می‌کردند و مردم ارز خود را در اختیار بانک قرار می‌دادند و در ازای آن سود ارزی دریافت می‌کردند. اما در زمان تسویه اتفاق مطلوبی رخ نداد؛ به جای بازپرداخت ارز، بانک‌ها سپرده‌ها را با نرخ مصوب بانک مرکزی و به‌صورت ریالی تسویه کردند. همین تجربه باعث شد اعتماد عمومی به سپرده‌گذاری ارزی در شبکه بانکی آسیب ببیند و بسیاری دیگر تمایلی به افتتاح حساب ارزی نداشته باشند.

عمیدی ادامه داد: این سابقه باعث شد نگاه سرمایه‌گذاران به ابزارهای ارزی با احتیاط همراه باشد. در حال حاضر بانک ملت که از بیشترین منابع ارزی در میان بانک‌های کشور برخوردار است، اقدام جدیدی را آغاز کرده و درخواست راه‌اندازی صندوق‌های ارزی را ارائه داده است. همچنین تامین سرمایه ملت و کیمیا مجوزهای لازم برای فعالیت در این حوزه را دریافت کرده‌اند.

وی گفت: هدف اعلام‌شده از راه‌اندازی این صندوق‌ها، جذب منابع ارزی راکد، توسعه ابزارهای سرمایه‌گذاری و تأمین مالی پروژه‌های صادرات‌محور است. همچنین قرار است مدیریت حرفه‌ای دارایی‌ها با نظارت سازمان بورس در این صندوق‌ها انجام شود. این سازوکار به سرمایه‌گذاران اجازه می‌دهد بدون ورود مستقیم به بازارهای مختلف ارزی، منابع خود را در اختیار یک نهاد مالی قرار دهند تا مدیریت این دارایی‌ها به‌صورت تخصصی انجام شود.

این کارشناس بازار سرمایه درباره کارکرد این صندوق‌ها تصریح کرد: در عمل، صندوق‌های ارزی می‌توانند به ابزاری برای تأمین مالی پروژه‌ها یا شرکت‌های مشخص تبدیل شوند. مدیریت صندوق تصمیم می‌گیرد منابع ارزی جذب‌شده در چه پروژه‌هایی تخصیص یابد. اما نکته بسیار مهم این است که سود پرداختی نیز باید دلاری یا بر مبنای همان ارز پایه باشد. اگر دوباره همان تجربه تسویه ریالی تکرار شود، عملاً همان مدل شکست‌خورده قبلی بازتولید خواهد شد.

عمیدی تأکید کرد: یکی از مهم‌ترین شروط موفقیت این صندوق‌ها، پرداخت سود و اصل سرمایه با همان ارز مبناست؛ فرقی نمی‌کند صندوق بر پایه دلار، یورو یا سبدی از ارزها فعالیت کند، بازپرداخت نیز باید به همان شکل انجام شود.

وی در پاسخ به این سؤال که توسعه این صندوق‌ها چه اثری بر بازار سرمایه خواهد داشت، گفت: طبق اساسنامه این صندوق‌ها، تسویه ریالی ممنوع است و تمام عملیات بر مبنای ارزهای منتخب انجام می‌شود. این مسئله اهمیت زیادی دارد. علاوه بر اشخاص حقیقی، حتی خود بانک‌ها نیز ممکن است منابع ارزی خود را در اختیار این صندوق‌ها قرار دهند.

این کارشناس افزود: یکی از نکات مهم آن است که تاکنون بازار سرمایه حضور پررنگی در بازار ارز نداشته است. صندوق‌های ارزی می‌توانند پلی میان بازار ارز و بازار سرمایه ایجاد کنند. حتی ممکن است در آینده به نقطه‌ای برسیم که بخش مهمی از تأمین مالی ارزی اشخاص حقیقی و حقوقی از مسیر همین صندوق‌ها انجام شود.

عمیدی با اشاره به چالش‌های موجود در بازار سنتی ارز اظهار کرد: سیستم صرافی‌ها و تراستی‌ها همواره با ریسک‌هایی همراه بوده است. تخلفات، گم‌شدن منابع، تأخیر در حواله‌ها و همچنین کارمزدهای بالا از جمله مشکلات این بازار است. توسعه صندوق‌های ارزی می‌تواند بخشی از این هزینه‌ها را کاهش داده و فرآیند تأمین ارز را شفاف‌تر و کم‌هزینه‌تر کند.

وی ادامه داد: بازار سرمایه پیش‌تر به حوزه‌هایی مانند طلا، زمین، ساختمان و مسکن ورود کرده و اکنون ورود به حوزه ارز نیز در همین مسیر ارزیابی می‌شود. در واقع بازارهای موازی به‌تدریج باید در جایگاه صحیح خود در بازارهای مالی قرار بگیرند. از نگاه من، توسعه بازارهای مالی در بستر بازار سرمایه اتفاق مثبتی است.

این کارشناس بازار سرمایه تصریح کرد: نکته مثبت دیگر این است که این صندوق‌ها مجوز از بانک مرکزی نیز دارند. این موضوع باعث می‌شود سیاست‌گذاری‌ها و سرمایه‌گذاری‌های انجام‌شده تحت نظارت دقیق‌تر قرار گیرد و سطح ریسک کاهش یابد.

عمیدی در پایان گفت: هرچند این صندوق‌ها می‌توانند به هدایت سرمایه‌های راکد ارزی به سمت پروژه‌های مولد کشور کمک کنند، اما به نظر من اثر اصلی آنها در توسعه بازار اوراق بدهی ارزی و گسترش عمق بازار سرمایه نمایان خواهد شد. در مجموع، راه‌اندازی صندوق‌های ارزی را باید گامی مهم در مسیر توسعه بورس و تنوع‌بخشی به ابزارهای مالی دانست.